Het elektronisch cognossement (‘e-B/L’) verankerd in de Nederlandse wet

Met ingang van 1 juli 2026 treedt de Wet van 1 april 2026 tot wijziging van Boek 8 van het Burgerlijk Wetboek (‘BW’) in verband met de invoering van het elektronisch cognossement (Stb. 2026, 86) [1] in werking. [2]

Op het eerste gezicht lijkt dit misschien slechts een technische modernisering. In werkelijkheid markeert deze wet een belangrijke stap in de digitalisering van het maritieme [3] handelsverkeer. Al moet er meteen bij worden gezegd dat de door een aangezochte rechter of arbiter toe te passen regels van internationaal privaatrecht in veel gevallen er niet toe zullen leiden dat Nederlands recht (en daarmee Boek 8 BW) van toepassing is op de overeenkomst van goederenvervoer over zee onder cognossement respectievelijk vragen van actieve en passieve legitimatie. Het succes van de e-B/L (electronic Bill of Lading) zal aldus mede afhangen van soortgelijke regelgeving in andere rechtstelsels. De totstandkoming, de inhoud en de betekenis van de wet alsmede de vraagstukken met betrekking tot het internationaal privaatrecht worden door Claringbould en Teunissen besproken in het Liber Amicorum Herman Boonk ‘Zeewaardig’. [4] [5]  

1. Van papier naar data: waarom deze wet nodig was
Het cognossement vervult traditioneel vier functies:
1.    bewijs van de door de zeevervoerder ontvangen goederen (art. 8:399 BW);
2.    bewijs van het bestaan van de vervoerovereenkomst (art. 8:414 BW);
3.    aanduider van de rechthebbende (ook wel legitimerende functie van het cognossement genoemd; art. 8:441 lid 1 BW);
4.    waardepapier/leveringsdocument (‘document of title’; art. 8:417 BW).
 
Juist die laatste functie – de belichaming van het recht op aflevering [6] – maakt digitalisering juridisch complex. Waar een papieren cognossement fysiek overdraagbaar is, ontbrak een duidelijke juridische basis voor een digitale variant.

De nieuwe wet beoogt het elektronisch cognossement juridisch gelijk te schakelen met het papieren exemplaar.

2. De kern: functionele gelijkwaardigheid
De wet introduceert het elektronisch cognossement in art. 8:400 BW. De kern is eenvoudig maar fundamenteel:
Een elektronisch cognossement is een elektronisch bestand met dezelfde inhoud als een papieren cognossement, mits gebruik wordt gemaakt van een betrouwbare methode die authenticiteit, zeggenschap en integriteit van het elektronische bestand waarborgt. Deze benadering is gebaseerd op het principe van functionele equivalentie: het gaat er niet om hoe het document er uitziet (papier of digitaal), maar of het dezelfde juridische functies vervult. Daarmee sluit Nederland aan bij internationale ontwikkelingen, met name de UNCITRAL Model Law on Electronic Transferable Records (MLETR). 

3. Zeggenschap als digitale ‘bezit’
Weerbarstig is de vertaalslag van het klassieke bezit van het papieren cognossement naar de digitale wereld.
De wet (art. 8:401 leden 2 en 3 BW) bepaalt dat:
-    zeggenschap over een elektronisch cognossement dezelfde gevolgen heeft als bezit of houderschap van een cognossement, indien een betrouwbare methode wordt gebruikt voor het verkrijgen van deze zeggenschap door de houder en de identiteit van die houder met voldoende zekerheid kan worden vastgesteld;
-    de overgang van de zeggenschap over een elektronisch cognossement dezelfde gevolgen heeft als de levering van een cognossement. Indien voor de levering van het cognossement tevens een endossement is vereist, kan voor de overgang van de zeggenschap over een elektronisch cognossement worden volstaan met het in het elektronisch cognossement opnemen van de informatie die nodig is voor een endossement. 

Het bovenstaande is juridisch relevant omdat de wetgever hiermee de goederenrechtelijke overdracht in digitale vorm heeft willen vastleggen. Teunissen werpt op dat het ontbreken van een regeling over de overgang van de zeggenschap een onvolkomenheid in het ontwerp van de wet is. [7] De praktijk zal moeten uitwijzen hoe rechters hiermee omgaan.

4. Omwisseling van papieren en elektronische cognossementen
Papieren en elektronische cognossementen kunnen onder voorwaarden worden omgewisseld (zie art. 8:402 BW); na vervanging verliest de vorige variant haar werking. Dit voorkomt parallelle circulatie en het risico van dubbele aanspraken.

5. Nog enkele kanttekeningen 
Hoewel de wet een belangrijke stap is, blijven er in aanvulling op de hierboven genoemde IPR-aspecten en het ontbreken van een regeling van overdracht aandachtspunten:

-    ‘Betrouwbare methode’ is open norm
De wet schrijft geen technologie voor. Dat biedt flexibiliteit, maar creëert tegelijk onzekerheid over de vraag wanneer precies aan de eisen is voldaan.

-    Beperkte scope
De regeling ziet vooralsnog alleen op het cognossement. Andere verhandelbare documenten blijven buiten beschouwing. [8]

6. Conclusie
De invoering van het elektronisch cognossement is meer dan een moderniseringsslag. Het is een fundamentele stap in de digitalisering van het goederenrecht in de logistieke keten, alhoewel de impact voor dit moment niet moet worden overschat. Dit alles neemt niet weg dat het voor de praktijk - van vervoerders tot banken en handelshuizen - tijd is om niet alleen juridisch, maar ook operationeel voorbereid te zijn op een papierloze handelsketen.